ZASP – Związek Artystów Scen Polskich

Grupa artystów założycieli

Związek Artystów Scen Polskich powołano do życia 21 grudnia 1918 roku, wkrótce po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Powołali go aktorzy na ogólnopolskim Kongresie Konstytucyjnym w Teatrze Rozmaitości w Warszawie. Kongres otwierał Józef Śliwicki, honorowym przewodniczącym zgromadzenia został wybitny aktor Wincenty Rapacki. Stefan Jaracz i Franciszek Frączkowski odczytali pełny tekst Statutu, który opracowała jeszcze w czasie wojny specjalna komisja: Stefan Jaracz, Jan Kochanowicz, Juliusz Osterwa, Józef Śliwicki, Aleksander Zelwerowicz, Franciszek Frączkowski, Józef Mikulski, Józef Munclingr, Mieczysław Szpakiewicz, Ludwik Śliwiński.

W latach II Rzeczypospolitej ZASP był organizacją silną i skuteczną. Od samego początku przejął funkcję głównego organizatora życia teatralnego. W najogólniejszych zarysach uregulował prawa i obowiązki aktora w teatrze, ustalił stosunki prawne między aktorem a teatrem (regulaminy pracy), między teatrem a Związkiem (konwencje). Zatwierdził różne formy pomocy materialnej, jak kasa pogrzebowa i kasa jubileuszowa. Powołał pismo związkowe „Scena Polska”, przyczynił się do utworzenia w roku 1925 Polskiego Instytutu Teatrologicznego i powołania w 1932 Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej (PIST). W roku 1936 zwołał chyba najważniejszych w swoich dziejach zjazd, poświęcony w całości sprawom artystycznym. Również w roku 1936 doprowadził do zakończenia budowy pomnika Wojciecha Bogusławskiego przed Teatrem Narodowym.

Od 1922 roku w ZASPie odbywały się egzaminy eksternistyczne dla aktorów, a od 1923 także dla reżyserów. W 1976 Związek Artystów Scen Polskich stał się członkiem FIA (International Federation of Actors), międzynarodowej organizacji skupiającej związki zawodowe aktorów na świecie.

Na szczególne podkreślenia zasługują trzy ważne osiągnięcia ZASPu w latach międzywojennych:

1. szkolenie zawodowe aktorów, co po latach zaborów przyczyniło się do ujednolicenia wymowy scenicznej,
2.wprowadzenie przymusu organizacyjnego, czyli konieczności i obowiązku należenia do jednego i tylko jednego związku; Tylko członek ZASP mógł grać w teatrze, który podpisał konwencję z ZASPem, a teatry, które podpisały konwencję mogły angażować tylko członków ZASPu,
3.wynegocjowanie rocznego kontraktu gwarantującego minimalną gażę aktorom.

Do trwałych zdobyczy tego czasu należy również Schronisko w Skolimowie (patrz: Skolimów) i Dom Aktora w Warszawie. Pomysł zbudowania Domu Aktora w stolicy powstał w roku 1921. W 1928 kupiono parcelę przy ul. Polnej 48, gdzie przewidywano budowę nowoczesnego budynku. W połowie lat 30. Parcelę jednak sprzedano i kupiono stary dom w Alejach Ujazdowskich 45. Zniszczony częściowo w czasie wojny od 1949 roku jest stałą siedzibą Zarządu Głównego ZASP.

Podczas wojny ZASP działał w konspiracji. Patronował szkoleniu aktorów w mieszkaniach wykładowców, doprowadził do utworzenia Tajnej Rady Teatralnej, która powstała w roku 1940 z inicjatywy Bohdana Korzeniewskiego, Leona Schillera i Edmunda Wiercińskiego. Rada opracowała m. in. plany organizacji teatrów w wolnej Polsce oraz projekt weryfikacji aktorów, którzy złamali zakaz występowania w imprezach koncesjonowanych przez Niemców, uchwalony przez ZASP w 1940 roku.

Po wojnie ZASP kilkakrotnie zmieniał nazwę. W 1950 roku w miejsce ZASPu powstał SPATiF (Stowarzyszenie Polskich Artystów Teatru i Filmu). W roku 1957, po polskim październiku, wydłużono nazwę Stowarzyszenia i do SPATiFu dopisano ZASP. W pamiętnym roku 1981 Zjazd Nadzwyczajny uchwalił powrót do nazwy przedwojennej. 13 grudnia 1981 roku wprowadzono stan wojenny. 1 grudnia 1982 roku ZASP został rozwiązany, a 19 grudnia roku 1983 odbył się zjazd założycielski „nowego” ZASPu. Wstąpiło do niego ok. 1 300 osób. Dawny ZASP liczył ok. 5 000 członków.

W kwietniu 2014 roku, podczas LVI Walnego Zjazdu Delegatów ZASP zatwierdzono nazwę teraz obowiązującą, a która brzmi:
ZASP – Stowarzyszenie Polskich Artystów Teatru, Filmu, Radia i Telewizji. 

Na początku 1989 roku doszło do konstruktywnego porozumienia pomiędzy dwoma ZASPami i w końcu października zwołano Zjazd Nadzwyczajny, który zjednoczył środowisko.
PREZESI ZASPu

* Józef Śliwicki 1 I 1919 – 1 IV 1920
* Aleksander Zelwerowicz
* Józef Kotarbiński 3 IV 1920 – 24 III 1921
* Józef Śliwicki 26 III 1921 – 17 IV 1924
* Tadeusz Mazurkiewicz 19 IV 1924 – 1 IV 1926
* Józef Śliwicki 3 IV 1926 – 28 III 1929
* Jerzy Bojanowski 30 III 1929 – 17 IV 1930
* Ignacy Dygas 19 IV 1930 – 24 III 1932
* Robert Boelke 26 III 1932 – 13 IV 1933
* Józef Śliwicki 15 IV 1933 – 1 VIII 1944
* Dobiesław Damięcki 6 VIII 1945 – 31 VIII 1948
* Feliks Chmurkowski 1 IX 1948 – 14 IV 1949
* Leon Schiller 15 VII 1950 – 25 III 1954
* Marian Wyrzykowski p.o. 26 III 1954 – 23 III 1955
* Wojciech Brydziński 23 III 1955 – 4 II 1957
* Marian Wyrzykowski 12 II 1957 – 18 II 1959
* Henryk Szletyński 28 II 1959 – 30 III 1961
* Jan Kreczmar 30 III 1961 – 13 IV 1963
* Henryk Szletyński 13 IV 1963 – 17 IV 1965
* Władysław Krasnowiecki 17 IV 1965 – 16 III 1970
* Gustaw Holoubek 26 III 1970 – 17 IV 1981
* Andrzej Szczepkowski 17 IV 1981 – 1 XII 1982
* Henryk Szletyński 19 V 1983 – 5 IV 1985
* Tadeusz Jastrzębowski 5 IV 1985 – 1 IV 1988
* Kazimierz Dejmek 1 IV 1988 – 30 X 1989
* Andrzej Łapicki 31 X 1989 – 5 IV 1996
* Kazimierz Kaczor 5 IV 1996 – 29 III 2002
* Olgierd Łukaszewicz 29 III 2002 – 25 III 2005
* Ignacy Gogolewski 25 III 2005 – 13 IV 2006
* Krzysztof Kumor od 13 IV 2006 – 1 IV 2010
* Joanna Szczepkowska od 2 IV 2010 – 20 XII 2010
* Olgierd Łukaszewicz od 17 I 2011 – 6 IV 2014
* Olgierd Łukaszewicz od 7 IV 2014 – 15 IV 2018
* Paweł Królikowski od 16 IV 2018